Ośrodek 'Brama Grodzka - Teatr NN'

Przewodnik po Lublinie 1918

Lublin 1918 - przewodnik

Legenda:

1. Plac Litewski
2. Koszary Świętokrzyskie - obecnie budynek KUL
3. Menaż - Kasyno wojskowe - Klub Społeczny
4. Plac Katedralny
5. Okolice Dworca Kolejowego - Przedmieście Piaski
6. Miasto Żydowskie: Więzienie na Zamku i Kuchnia Ludowa na Szerokiej
7. Kinoteatr „Rusałka”
8. Hotel Victoria
9. Pałac Gubernatorski


1. Plac Litewski

W XVI wieku teren obecnego placu należał do rodu Radziwiłłów. Według tradycji, w tym miejscu obradowała szlachta polska i litewska w przeddzień podpisania aktu Unii Lubelskiej. Na pamiątkę tego wydarzenia wystawiono tu pomnik. W XVII wieku właścicielem placu stała się rodzina Lubomirskich, a następnie Sanguszków. Znajdujące się tutaj budynki kościoła i szpitala bonifratrów zostały rozebrane w 1819 roku.
W 1823 rozpoczęto przebudowę terenu, który miał być miejscem defilad - stąd też pochodziła funkcjonująca przez sto lat nazwa Plac Musztry.
W latach 1873-1876 w centralnym miejscu placu władze carskie wybudowały sobór prawosławny, który swoim rozmiarem zdominował tę część miasta.
Po zajęciu Lublina przez Austriaków cerkiew zaadaptowano na kościół garnizonowy, a budynki wokół Placu stały się siedzibą władz Generalnego Gubernatorstwa. To właśnie na placu i wokół niego rozegrały się kluczowe wydarzenia związane z przejmowaniem władzy od Austriaków i tworzeniem się Rządu Ludowego. Do 2 listopada Pałac Radziwiłłowski był rezydencją gubernatora, a 7 listopada stał się siedzibą gabinetu Daszyńskiego. Tu też odbyło się pierwsze posiedzenie Rządu. Gmach dawnego Banku Państwa, w którym mieścił się Klub Oficerski, stał się miejscem zebrań oficerów; najpierw austro-węgierskich, a następnie polskich, czeskich i południowosłowiańskich. Tutaj zapadały decyzje dotyczące przejmowania władzy od okupanta. W nocy z 6 na 7 listopada w hotelu „Wiktoria” (obecnie placyk i DT Centrum) działacze POW internowali oficerów związanych z Radą Regencyjną, a po przeciwnej stronie placu, przy ul. Niecałej - Juliusza Zdanowskiego, komisarza Rady Regencyjnej w Lublinie. W tym samym czasie przejęto strategicznie ważny budynek poczty, w którym mieścił się telegraf.


2. Koszary Świętokrzyskie (od kościoła św. Krzyża) - obecnie budynek KUL

Pierwotnie mieścił się tu klasztor dominikanów obserwantów zbudowany na pocz. XVII wieku, a rozbudowany w XVIII wieku. Zespół klasztorny zaadaptowano na koszary w latach 1803–1832. Do 1915 roku stacjonowało tutaj wojsko rosyjskie, a w latach 1915-1918 batalion zapasowy (marszowy) 58 stanisławowskiego pułku piechoty. Gdy armia austriacka była już w rozsypce, 2 listopada generał-gubernator Lipošćak zwolnił z przysięgi na wierność cesarzowi oficerów i urzędników narodowości polskiej, umożliwiając tym samym wstępowanie polskim oficerom i żołnierzom do tworzącej się polskiej armii. Po rozpadzie c. i k. armii pojawił się jednak pewien problem dla miasta. Stacjonujący w koszarach świętokrzyskich żołnierze ukraińscy (stanowiący większość batalionu zapasowego 58 pp i szwadronu zapasowego 13 pułku dragonów) uzbrojeni w 56 karabinów maszynowych - mimo że dowodzeni w dużej mierze przez polskich oficerów - nie chcieli dać się rozbroić. Taką siłą ognia nie dysponowały ani oddziały rządowe, ani POW. Początkowo Ukraińcy zamierzali się bronić w koszarach, jednakże po długich negocjacjach (prowadzonych m.in. przez kpt. Sosabowskiego i mjr. Burhardta-Bukackiego), uformowani w kompanie wymaszerowali w kierunku dworca kolejowego, skąd wyjechali w swoje rodzinne strony.


3. Menaż - Kasyno wojskowe - Klub Społeczny

Gmach Banku Państwowego Rosji wybudowany w latach 1912-1914, niedługo pełnił swoją pierwotną funkcję. Po wycofaniu się Rosjan na wschód i zajęciu Lublina przez Austriaków budynek stał się siedzibą cesarsko-królewskich okupacyjnych władz wojskowych. W latach 1915–1918 mieścił się tu Klub Oficerski, zwany Menażą lub Klubem Społecznym, gdzie austriaccy oficerowie i urzędnicy grali hazardowo w karty. Było tu także kasyno oficerskie, w którym szefem kuchni był Sacher - świetny kucharz ze znanej wiedeńskiej restauracji. Wieczorem 1 listopada 1918 r. w Klubie Społecznym odbyło się zebranie grupy ok. trzystu polskich oficerów służących w armii austro-węgierskiej, na które zaproszono delegatów wojskowych czeskich i południowosłowiańskich. Prowadzący zebranie por. dr Kuśnierz zaapelował do zgromadzonych, by poddano się „zwierzchniej władzy polskiej”. Por. Stanisław Sosabowski wezwał obecnych, by nazajutrz, 2 listopada, złożyli przysięgę na Placu Katedralnym, natomiast ppłk Stefan Pasławski, pokazując stosowne pełnomocnictwa rządowe, zapowiedział objęcie dowództwa nad wojskiem w Lublinie. 2 listopada Czesi pod przewodnictwem mjr. Dorazila, zadeklarowali w Menaży pomoc przy ochronie magazynów i pomieszczeń administracyjnych przed rabunkiem.


4. Plac Katedralny


Rozległy Plac Katedralny był miejscem, gdzie odprawiano nabożeństwa dla większych grup ludzi. 2 listopada 1918 r. o godz. 15:30 żołnierze i oficerowie służący wcześniej w armii austriackiej złożyli tu uroczystą przysięgę na „wierność i posłuszeństwo rządowi polskiemu”. Płomienne kazanie wygłosił znany lubelski kaznodzieja, rektor kościoła powizytkowskiego, ks. Jan Władziński, który podkreślił, że „żołnierz polski musi być bezwzględnie posłusznym Radzie Regencyjnej”. Ostatecznie zaprzysiężono jedynie 340 żołnierzy (140 poddanych austriackich i 200 dowborczyków). Złożenia przysięgi odmówili natomiast członkowie POW, milicji, Straży Obywatelskiej i kadrówki strzeleckiej. Kolejna przysięga miała tu miejsce 7 listopada, kiedy to wszystkie wojska, bez względu na przynależność organizacyjną, złożyły przysięgę na wierność Tymczasowemu Rządowi Ludowemu Republiki Polskiej. Były wśród nich oddziały Polskiej Siły Zbrojnej, I Korpusu Polskiego (dowborczyków), Polskiej Organizacji Wojskowej, Straży Obywatelskiej i Milicji Ludowej, a także żołnierze polscy z byłej armii austro-węgierskiej. W tym dniu na godzinę 11, nowy Rząd zamówił mszę "za pomyślność Republiki", na której patriotyczne kazanie wygłosił bp Fulman.


5. Okolice Dworca Kolejowego - Przedmieście Piaski

Pierwszy budynek dworca kolejowego w Lublinie wzniesiono podczas budowy tzw. kolei nadwiślańskiej łączącej Lublin z Warszawą. Urzędowe otwarcie kolei miało miejsce 30 sierpnia 1877 r.
Dworzec od początku wydawał się zbyt mały, jak na potrzeby miasta gubernialnego, toteż w latach 1893-1894 przeprowadzono jego rozbudowę. W nadanym mu wówczas kształcie przetrwał do lat 20. XX w.
Już pod koniec października 1918 roku, dworzec został opanowany przez polskie oddziały w trakcie przejmowania władzy z rąk Austriaków. Był to jeden z ważniejszych obiektów w mieście, jako że sprawnie działająca kolej była gwarancją utrzymania łączności z resztą kraju. Tędy przybywały do Lublina zarówno oddziały wojskowe wraz z oficerami, jak też ważni działacze polityczni. Tędy też ekspediowano z miasta przedstawicieli władz okupacyjnych, a także żołnierzy innych grup narodowościowych dawnej monarchii austro-węgierskiej, obecnych w tym czasie w Lublinie. Między innymi udało się w bezkonfliktowy sposób przeprowadzić ewakuację oddziałów ukraińskich wyposażonych w 56 karabinów maszynowe, które w pełnym uzbrojeniu przemaszerowały przez miasto z Koszar Świętokrzyskich na dworzec i dopiero tam zgodziły się złożyć broń. W pierwszych dniach listopada dworzec oraz znajdujące się w sąsiedztwie budynki koszar tzw. "obozu południowego" znalazły się pod kontrolą oddziałów Polskiej Siły Zbrojnej. Po powstaniu Tymczasowego Rządu Ludowego w nocy z 6 na 7 listopada pomiędzy oddziałami POW, popierającymi nowy rząd, a batalionem Polskiej Siły Zbrojnej wiernym Radzie Regencyjnej, utworzyła się granica na rzece Bystrzycy. Sytuacja między wojskami początkowo była napięta i istniała realna groźba wybuchu bratobójczych walk, na szczęście skończyło się na bitwie na wyzwiska.


6. Miasto Żydowskie: Więzienie na Zamku i Kuchnia Ludowa na Szerokiej

Od 1826 roku na zamku lubelskim mieściło się więzienie. Początkowo osadzano tu więźniów kryminalnych, a następnie również politycznych, szczególnie w okresie po powstaniu styczniowym i rewolucji 1905. Więzienie znajdowało się pod władzą rosyjską do lipca 1915 roku, a następnie przeszło pod kontrolę władz austriackich. Nadal pełniło funkcję więzienia kryminalnego, ale również przetrzymywano tu osoby występujące przeciw władzy okupacyjnej. 16 października 1918 r. w wyniku manifestacji patriotycznych na ulicach Lublina, z Zamku zwolniono więźniów politycznych.
Poniżej Wzgórza Zamkowego biegła ulica Szeroka, na której mieściła Kuchnia Ludowa. Była to jedna z trzech tego typu stołówek w Lublinie, gdzie wydawano posiłki dla robotników z lubelskich fabryk. To tutaj na początku listopada, 1918 roku ukonstytuowała się Wojskowa Rada Żydowska, której program głosił neutralność wobec "zatargów narodowościowych" i autonomię narodowo-personalną dla obywateli wyznania mojżeszowego. Żydzi, po rozpadzie okupacyjnej armii, byli trzecią co do liczebności grupą uzbrojonych żołnierzy (zaraz po Polakach i Ukraińcach), liczącą według różnych źródeł 1400 -1600 osób. Dla identyfikacji przypięli biało-niebieskie kokardy. Komitet wykonawczy organizacji liczył ok. 300 oficerów i żołnierzy (głównie syjonistów i socjalistów). W momencie powoływania TRLRP, Rada ogłosiła współdziałanie z nową władzą w celu ewakuacji żołnierzy żydowskich oraz zorganizowania dla nich pomocy materialnej.


7. Kinoteatr „Rusałka”

W 1898 roku nieopodal ulicy Zamojskiej i mostu na Bystrzycy z inicjatywy Adama Wojdalińskiego wybudowano duży drewniany budynek letniego teatru. Na obszernej scenie wystawiano przedstawienia teatralne, cyrkowe, a niebawem zaczęto też wyświetlać filmy. Dość wcześnie jak na tamte czasy zainstalowano tu oświetlenie elektryczne, co znacznie podniosło atrakcyjność „Rusałki”. Obszerna, okrągła widownia mogła pomieścić do tysiąca widzów. Kinoteatr był więc popularnym miejscem rozrywki dla najbiedniejszych mieszkańców Lublina - głównie robotników i wyrobników, Polaków i Żydów.
6 listopada 1918 zorganizowano tu wiec PPS-u, na którym powołano do życia Lubelską Radę Delegatów Robotniczych. Nastroje lubelskiego proletariatu rozgrzewane do czerwoności przez komunistów z SDKPiL i PPS-Lewicy (zwłaszcza w obliczu wciąż trwającej w Rosji rewolucji październikowej), bardzo niepokoiły zarówno stronników Rady Regencyjnej, jak i lewicę niepodległościową. Jednakże PPS-Frakcji Rewolucyjnej (nurt niepodległościowy) udało się zdominować kierownictwo Rady Delegatów oraz sformułować postulaty, które znalazły się również w manifeście Rządu Ludowego. Wiec w „Rusałce” był wyraźnym znakiem dla spiskowców, którzy - mając poparcie mas ludowych - mogli w nadchodzącą noc wziąć władzę w swoje ręce. Następnego dnia spośród „ludu Lublina” zaczęto tworzyć milicję ludową oraz werbować ochotników do wojska.


8. Hotel Victoria

Gmach Hotelu Victoria przy Krakowskim Przedmieściu 40, na rogu Krakowskiego Przedmieścia i ulicy Kapucyńskiej, powstał w 1874 r. wg projektu Antoniego Bokszańskiego. Był to - obok Hotelu Europejskiego - najbardziej komfortowy hotel w Lublinie. Cały parter budynku zajmowały witryny sklepowe. Był tam m.in. duży sklep specjalizujący się w sprzedaży win importowanych i towarów kolonialnych, sklep cukierniczy, a także salon fryzjerski. W Victorii chętnie zatrzymywali się lubelscy ziemianie. W tym właśnie budynku, w nocy z 6 na 7 listopada 1918 r., bojownicy POW aresztowali wojskowych przedstawicieli Rady Regencyjnej; tutaj też ukonstytuował się Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. W okresie międzywojennym w budynku nadal mieścił się hotel, w którym gościł m.in. Józef Piłsudski podczas swego pobytu w Lublinie dniach 9 - 11 sierpnia 1924 r., a w 1937 roku wmurowano tu kamienną tablicę na pamiątkę 2. rocznicy śmierci Marszałka. Hotel Victoria uległ zniszczeniu podczas bombardowania 9 września 1939 r., a jego wypalone mury rozebrano w 1945 r.


9. Pałac Gubernatorski

Pałac Lubomirskich, popularnie - choć niesłusznie - zwany poradziwiłłowskim, powstał pod koniec XVII w. w stylu barokowym jako rezydencja Pawła Karola Sanguszki, tworząc wraz z kościołem i klasztorem kapucynów założenie pałacowo-ogrodowe. Wcześniej znajdował się tu renesansowy dwór o charakterze obronnym. W XVIII w. pałac spłonął w czasie konfederacji barskiej i od tego czasu stopniowo popadał w ruinę. Na początku XIX w. zniszczony budynek stał się własnością rządową i początkowo służył jako pomieszczenie do przechowywania słomy. W 1822 r. decyzją Namiestnika Królestwa Polskiego, gen. Józefa Zajączka, pałac został odbudowany w nowym kształcie z przeznaczeniem na siedzibę Komisji Województwa Lubelskiego. W 1829 r. budynek ponownie spłonął i znowu został przebudowany, otrzymując wygląd, który przetrwał bez większych zmian do dnia dzisiejszego. Od 1837 r., po likwidacji województw i wprowadzeniu na ich miejsce guberni, pałac stał się siedzibą gubernatora lubelskiego. W 1915 r., po wkroczeniu do miasta wojsk austro-węgierskich, Lublin stał się siedzibą Cesarsko-Królewskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego dla ziem Królestwa Polskiego pod panowaniem austriackim. Od tej pory w pałacu urzędowali kolejni, tym razem austriaccy generał-gubernatorzy.
W 1916 r. został tu odczytany przez generał-gubernatora Karla Kuka Akt 5 listopada zapowiadający utworzenie w przyszłości Królestwa Polskiego, a na razie powołanie Tymczasowej Rady Stanu, przekształconej potem w Radę Regencyjną. Ostatnim austriackim rezydentem był tu gen. Anton Lipoščak. Po przekazaniu władzy Radzie Regencyjnej 2 listopada 1918 r. w pałacu chwilowo nikt nie urzędował, ponieważ Juliusz Zdanowski - delegat Rady, wolał pracować w swoim mieszkaniu przy ul. Poczętkowskiej (dziś 3 Maja). 7 listopada pałac stał się siedzibą Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej z premierem Ignacym Daszyńskim na czele. Tu też miało miejsce pierwsze posiedzenie Rządu.


opracowali: Marcin Fedorowicz, Tadeusz Przystojecki, Ziemowit Karłowicz
redakcja: Maciej Sobieraj i Marcin Wroński