Strona główna > Tymczasowy Rząd Ludowy > Geneza wydarzeń > Sytuacja na arenie międzynarodowej przed I wojną światową
Sytuacja na arenie międzynarodowej przed I wojną światową
Przełom XIX i XX wieku, a zwłaszcza lata 1905-1914 były okresem, który przyniósł zmiany w dotychczasowym układzie sił na kontynencie europejskim. Niewzruszony od wielu lat porządek kreowany przez główne mocarstwa, powoli tracił rację bytu. Idea Świętego Przymierza, któremu udawało się przez wiele dziesięcioleci dopilnować pokoju w Europie, już dawno przeszła do historii. Ponieważ zmieniały się priorytety głównych rozgrywających, zaczęły się formować nowe sojusze, które podzieliły kontynent na dwa rywalizujące ze sobą obozy.Rosja – sytuacja wewnętrzna i polityka zagraniczna
Rewolucja 1905 roku, która ogarnęła niemal całe imperium rosyjskie, była skutkiem despotycznej i bezwzględnej polityki cara i jego urzędników. Protesty antyrządowe nasiliły się od czasu rozpoczętej w 1904 roku, przedłużającej się wojny z Japonią na Dalekim Wschodzie, która zamiast szybkiego zwycięstwa przyniosła rozczarowanie i pogłębiła kryzys ekonomiczny. Przeważająca część społeczeństwa miała powody do niezadowolenia. Największą poszkodowaną grupę stanowili robotnicy i chłopi, ale wśród protestujących byli również żołnierze, inteligencja oraz mniejszość żydowska. Każda grupa domagała się swoich praw, począwszy od kwestii ekonomicznych, przez szeroko pojętą wolność osobistą, swobody obywatelskie, wolność wyznania, a skończywszy na prawach pracowniczych i socjalnych.
22 stycznia 1905, w Sankt Petersburgu wojsko i policja brutalnie spacyfikowały pokojową manifestację robotników, która zmierzała w kierunku Pałacu Zimowego, by przedstawić carowi swe postulaty. Otworzono ogień do wielotysięcznego tłumu zabijając i raniąc setki osób, w tym kobiety i dzieci. Wydarzenie to, nazwane Krwawą Niedzielą wywołało gwałtowną falę protestów, która błyskawicznie rozprzestrzeniała się na inne części cesarstwa, m.in. na teren Królestwa Polskiego. Władze nad strajkującymi zaczęły przejmować Rady Delegatów Robotniczych, a wszystko odbywało się w niezaplanowany i niekontrolowany sposób. Cały niemal kraj, sparaliżowany przez manifestantów, zaczął się chwiać w posadach. Zmuszony do ustępstw, car Mikołaj II zdecydował się na ogłoszenie reform. W październiku 1905 roku powołał dumę i ogłosił wybory. Impet rewolucji zmalał, choć niepokoje trwały aż do 1907 roku. W rezultacie car zachował swą dominującą pozycję, a duma była jedynie marionetkowym ciałem doradczym, rozwiązywanym na rozkaz władcy. Zmiany, mimo że pozorne i nie wychodzące na przeciw większości problemów społecznych, chwilowo odsunęły groźbę rewolucji. Jednakże zapoczątkowany w 1905 roku proces, choć chwilowo uśpiony, powoli kiełkował w społeczeństwie i znalazł swój finał w wydarzeniach 1917 roku.
Tymczasem carski aparat państwowy mógł skupić uwagę na umacnianiu rosyjskiej dominacji w Europie południowo-wschodniej. Popierając Serbię, carat umacniał wpływy prawosławia oraz nie chciał dopuścić do zbytniego umocnienia się Austro-Węgier na terenie Półwyspu Bałkańskiego. Jednocześnie sam powiększał swe wpływy na Bałkanach oraz w rejonie Bosforu i Dardaneli. Zarówno Rosja jak i Austro-Węgry już szykowały się do podziału ziem po upadającym imperium tureckim.
Bałkany i Austro-Węgry
Kraje bałkańskie, zróżnicowane pod względem etnicznym i wyznaniowym, przeżywały od pewnego czasu okres emancypacji po wielowiekowym panowaniu Imperium Osmańskiego. Miały one stać się katalizatorem nadchodzącego ogólnoświatowego konfliktu. Serbia, wspierana przez Rosję stawała się istotną siłą w tym rejonie, co drażniło Austrię, która chciała sprawować wyłączną kontrolę nad tą częścią półwyspu, należącą jeszcze do niedawna do Turcji. Austro-Węgrzy, w myśl zasady „dziel i rządź” podsycali waśnie pomiędzy grupami etnicznymi i wyznaniowymi. Wojny bałkańskie toczone w latach 1912-1913, które nie tylko nie zaspokoiły roszczeń, a wręcz zaostrzyły żądania terytorialne stron, były swoistą próbą sił. Na Półwyspie Bałkańskim wrzało. Wystarczyła jedna iskra, by ta beczka z prochem nagle eksplodowała.
Rywalizacja o kolonie. Ekspansja Niemiec
Ważną przyczyną narastania napięć w Europie była rywalizacja mocarstw o terytoria zamorskie. Niemcy, które przez ostatnie dziesięciolecia urosły w siłę, miały teraz wielki apetyt na włości koloniale w Afryce i Azji, a państwa które kontrolowały większość tych terytoriów wcale nie miały ochoty się nimi dzielić. Najważniejszymi graczami były tu Anglia i Francja, którym udało się pokojowo rozwiązać między sobą podział stref wpływów. Hiszpania, Portugalia, Belgia czy Holandia - kraje o bogatej przeszłości kolonialnej, które na tle potęg europejskich miały mniej do powiedzenia, również posiadały znaczne włości w koloniach, z których regularnie czerpały profity. Włochy pod koniec XIX wieku podbiły i przez kilkanaście lat okupowały Abisynię. Cesarstwo Niemieckie, które nie miało tradycji kolonialnych, zaczęło prowadzić bardzo intensywną ekspansję w Afryce, Azji i na wyspach Pacyfiku dopiero w latach 70. XIX wieku. Ich działania prowokowały konfrontacje z dotychczasowymi dysponentami tych terytoriów. Cesarstwo Niemieckie dążyło do konfliktu ze względu na chęć zaspokojenia swych ambicji terytorialnych oraz w wyniku prowojennego nastawienia militarystycznych elit rządzących, które koniecznie chciały wypróbować siłę swojej armii i floty.
Francja i Wielka Brytania
Francja, pamiętająca upokarzającą klęskę z Niemcami w 1871 roku, utratę Alzacji i Lotaryngii oraz wypłatę olbrzymiej kontrybucji na rzecz zwycięzcy, miała teraz ochotę na odwet. Na gruncie nastrojów obywateli francuskich ukształtował się ruch, zwany rewanżyzmem, który postawił sobie za cel rewizję granic z Niemcami, a więc odzyskanie utraconych prowincji. Francuzów niepokoiła też nasilająca się ekspansja niemiecka w Afryce Północnej.
Anglia z kolei, jako najpotężniejsze wówczas imperium kolonialne, nie zamierzała się dzielić władzą na morzach i terytoriach zamorskich. Z niepokojem spoglądała na zwiększający się potencjał militarny i ekspansję kolonialną II Rzeszy.
Podział na Trójporozumienie i Trójprzymierze
Rywalizacja mocarstw doprowadziła do podziału Europy na dwa przeciwstawne obozy: Trójprzymierze - państwa centralne: Niemcy, Austrowęgry i Włochy oraz na Trójporozumienie - Ententa (z fr: Entante Cordiale – Serdeczne Porozumienie) Anglię, Francję i Rosję. Został wówczas ustalony i utrwalony złożony system sojuszy, który w razie wybuchu konfliktu miał zagwarantować poszczególnym państwom pomoc zbrojną.
Jednocześnie popularna stała się doktryna bazująca na teorii ewolucji Darwina, zwana darwinizmem społecznym. Odnoszono ją w tym przypadku do grup społecznych, twierdząc, że tylko te najsilniejsze zdołają przetrwać. W konsekwencji zaczęto wyolbrzymiać podziały, co prowadziło do zaostrzenia rywalizacji między poszczególnymi grupami etnicznymi i wyznaniowymi. W krajach takich jak Austro-Węgry czy Niemcy trwała podsycana odgórnie „walka kulturowa” narodów germańskich z narodami słowiańskimi. Ruch pangermański był inspirowany przez rządy Niemiec i Austrowęgier, natomiast panslawizm głosiły Rosja i Serbia i miał on znaczne wpływy szczególnie na Bałkanach i na terenie Rosji (m.in. w Królestwie Polskim).
Darwinizm społeczny napędzał i usprawiedliwiał poczynania imperialne głównych mocarstw kolonialnych: Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec.
Kwestia emancypacji narodów
Od drugiej połowy XIX, a zwłaszcza na początku XX wieku nasilały się tendencje separatystyczne wśród narodów Europy. Jako, że terytoria były już rozdzielone pomiędzy najsilniejsze państwa, nie było dotychczas możliwości tworzenia się mniejszych, narodowych państw. Pierwsza dogodna ku temu sytuacja powstała po rozpadzie Turcji, po jej wycofaniu z Bałkanów, lecz od razu dwa potężne mocarstwa: Rosja i Austro-Węgry usiłowały przejąć wpływy na Półwyspie. Podzielone pod wieloma względami narody bałkańskie były podatne na propagandę tych państw, trwała tu bezustanna walka wywiadów.
Wyścig zbrojeń
Podział Europy na dwa wrogie obozy doprowadził do wyścigu zbrojeń. Liczebność wojsk lądowych głównych europejskich graczy gwałtownie wzrosła. Zaczęto powszechnie stosować masowy pobór rekruta. Wojna rosyjsko - japońska pokazała także, jak ważną rolę we współczesnych działaniach wojennych odgrywa flota. Pierwsza zrozumiała to Wielka Brytania, która zwiększyła znacznie swój morski potencjał, zarówno pod względem ilościowym jak i jakościowym. Drugie były Niemcy, które także rościły sobie pretensje do supremacji na morzach i oceanach. Rywalizacja ta napędzała koniunkturę i spowodowała przyspieszony rozwój technologii wojskowych różnego typu. Międzynarodowe konwencje ograniczające zbrojenia, nie przyniosły de facto żadnego skutku. Wojna wisiała w powietrzu.
Literatura
Davies Norman, Boże igrzysko. Historia Polski, Warszawa 2001
Historia polityczna świata XX wieku: 1901-1945, pod red. Marka Bankowicza, Kraków 2004
Kizwalter Tomasz, Historia powszechna: wiek XIX, Warszawa 2003
Radziwiłł Anna, Historia 1871-1945: podręcznik dla szkół średnich, Warszawa 1994
Roszkowski Wojciech (pseud. Andrzej Albert), Najnowsza Historia Polski 1914-1993, t. I.
opracował Tadeusz Przystojecki
