Ośrodek 'Brama Grodzka - Teatr NN'

Kształtowanie się świadomości narodowej Polaków

Od drugiej połowy XIX wieku, na ziemiach polskich podzielonych pomiędzy trzy wielkie mocarstwa, mimo niesprzyjających okoliczności,  krystalizowała się myśl polityczna różnych odcieni. Najliczniejsza grupa społeczna – włościanie, zaczynała być wreszcie świadoma swej przynależności narodowej i swych praw politycznych.

Do tej pory Polacy, od ponad 100 lat nie mający własnego państwa, byli poddawani ciężkiej próbie jako naród. Podział terytorium dawnej Rzeczpospolitej na 3 zabory oraz silna indoktrynacja kulturowa dokonywana przez zaborców, stały na przeszkodzie nie tylko konsolidacji społeczeństwa polskiego, ale wręcz utrzymaniu tożsamości narodowej. Wzajemna niechęć różnych stanów społecznych, również nie sprzyjała jedności tej nacji. Ziemianie, do niedawna jedyny spadkobierca i wytwórca „świadomej” kultury polskiej, nie starali się zjednywać chłopów, lecz eksploatowali ich ponad miarę, jako darmową siłę roboczą. Chłopi nie mieli dostępu do dóbr dziedzictwa kultury, a i sami nie pozostawiali po sobie trwałej spuścizny. Miało to znaczący wpływ na tempo kształtowania się świadomości narodowej tej, największej przecież, grupy społecznej. Pierwszą prawdziwą próbą pozyskania włościan przez szlachtę w walce o niepodległość, miało być ich uwłaszczenie, ogłoszone przez organizatorów powstania styczniowego. Niestety carskie władze również ogłosiły uwłaszczenie chłopów i to na korzystniejszych warunkach, a mogły sobie na to pozwolić kosztem praw właścicieli ziemskich i ich dóbr. Od momentu uwłaszczenia wsi w latach 60-tych XIX wieku, trwał spór o prawo do korzystania z ziemi. Pomiędzy właścicielami folwarków a włościanami nawarstwiały się konflikty, które wynikały z dotychczasowych zależności, a także z niejasnego prawa własności i użytkowania ziemi narzuconego przez zaborcę.

Wszelkie animozje i podziały w społeczeństwie polskim okazały się jednak nie tak silne, jak niechęć i sprzeciw wobec zaborców, którzy nastawieni na eksploatację tych terytoriów oraz na ekspansję kulturową (Kulturkampf i germanizacja w zaborze pruskim, rusyfikacja w Królestwie Polskim), stali się czynnikiem powszechnie znienawidzonym przez wszelkie warstwy społeczeństwa polskiego w każdym z zaborów. Ta niechęć i znużenie stały się przyczynkiem do konsolidacji całego społeczeństwa pod wspólnym hasłem odbudowy państwowości polskiej.

Jednakże obudzona świadomość chłopów i robotników, nie mogła już pozwolić na odbudowę państwa polskiego w dawnym, opartym na przywilejach szlachty, kształcie. Zróżnicowanie myśli politycznej i społecznej oraz potrzeba wyrażenia potrzeb i dążeń poszczególnych grup, miały odbicie w ilości powstających organizacji i partii politycznych.