Ośrodek 'Brama Grodzka - Teatr NN'

Główne kierunki polskiej myśli politycznej na przełomie XIX i XX w.

Kształtująca się w drugiej połowie XIX stulecia świadomość narodowa i klasowa coraz szerszych kręgów społeczeństwa polskiego zrodziła zapotrzebowanie na istnienie formacji politycznych różnego pokroju. Zwłaszcza w ostatnich latach XIX wieku i w okresie przed I wojną światową nastąpiła istna eksplozja życia politycznego. Wówczas właśnie ukształtowały się główne nurty ideologiczne, które od samego początku rywalizowały między sobą o wpływ na społeczeństwo oraz prowadziły zawziętą dyskusję na temat sposobu walki o niepodległość i prawa obywatelskie.


Ruch robotniczy a kwestia niepodległości Polski
Kierunek niepodległościowy
Lewica rewolucyjna. SDKPiL i PPS "Lewica"
Ruch narodowy. Narodowa Demokracja
Ruch Ludowy
Literatura


Ruch robotniczy a kwestia niepodległości Polski

Wraz z gwałtownym rozwojem przemysłu w 2. poł XIX wieku, liczba robotników wzrastała w ogromnym tempie. Ludność wiejska ściągała do miast w poszukiwaniu lepszego zarobku i godnego życia, a że było duże zapotrzebowanie na siłę roboczą, szybko wyrastały całe dzielnice i miasta dla rodzin proletariackich. Jednakże prywatni właściciele zakładów przemysłowych - główny pracodawca tej grupy społecznej - nastawieni na zysk, eksploatowali swych pracowników ponad miarę, a o prawach pracowniczych (w dzisiejszym tego słowa znaczeniu) nie było jeszcze wówczas mowy. Przeciętny robotnik zmuszany był do kilkunastogodzinnej pracy przy niskim zarobku i braku jakichkolwiek świadczeń: od ubezpieczeń zdrowotnych poczynając, poprzez urlopy płatne, a na prawach do rent czy emerytur kończąc.

Twórcy polskiego ruchu robotniczego skupiali się na dążeniu do poprawy losu ludu pracującego. Chcieli zastąpienia obowiązującego ustroju burżuazyjno-kapitalistycznego, najbardziej sprawiedliwym w ich przekonaniu - socjalizmem. Poszczególni działacze różnili się między sobą podejściem do metody wprowadzania w życie owego porządku. Wyraźny podział w szeregach lewicy nastąpił już na samym początku. Istota sporu tkwiła w stosunku do kwestii niepodległości Polski.


Kierunek niepodległościowy

Dla głównego nurtu polskich socjalistów bezwzględnym i nadrzędnym celem było odzyskanie przez Polskę niepodległości. Był to warunek, ich zdaniem, konieczny do późniejszego wprowadzania socjalistycznych rozwiązań drogą ewolucyjnych przemian i demokratycznych reform. Kierunek ten reprezentowali działacze Polskiej Partii Socjalistycznej, założonej w Paryżu w 1892 roku z inicjatywy Bolesława Limanowskiego. Jej program głosił zasadę poszanowania praw obywatelskich bez względu na przynależność rasową, narodową czy religijną, a także potrzebę wprowadzenia wolności słowa, równych praw wyborczych dla wszystkich obywateli, powszechnej edukacji, przywilejów pracowniczych i socjalnych (jak np. ośmiogodzinnego dnia pracy) oraz stopniowej nacjonalizacji ziemi i przemysłu. Główni działacze tej formacji to Stanisław Mendelsohn, Józef Piłsudski, Leon Wasilewski.

Podczas rewolucji 1905-1907 roku Organizacja Bojowa PPS z Piłsudskim na czele, zorganizowała szereg akcji terrorystycznych, wymierzonych w administrację carską, mających na celu uwolnienie więźniów politycznych, zamachy na policjantów i urzędników, zdobycie środków finansowych, broni itp. Symbolem tej walki stał się dziewiętnastoletni Stefan Okrzeja, członek Organizacji Bojowej, stracony na murach warszawskiej cytadeli.

W 1906 roku, na IX zjeździe PPS w Wiedniu, w wyniku sporu "młodych" ze "starymi", dotyczącego zasadniczych kierunków działania, nastąpił podział partii na dwa obozy.

PPS "Frakcja Rewolucyjna"
Działacze skupieni wokół idei niepodległości (tzw. "starzy"), utworzyli PPS - Frakcję Rewolucyjną. Odrzucając idee światowej rewolucji, dążyli oni do utworzenia demokratycznej republiki polskiej. Głównymi działaczami "Frakcji" byli: Józef Piłsudski, Kazimierz Pużak, Tomasz Arciszewski, Leon Wasilewski, Walery Sławek, Jędrzej Moraczewski i inni. W roku 1909 nazwę z powrotem zmieniono na "PPS".

Od socjalizmu do niepodległości. Związek Walki Czynnej
Po upadku rewolucji 1905-1907, Józef Piłsudski szybko zdał sobie sprawę, że trudno będzie przekształcić rewolucję w zryw narodowowyzwoleńczy. Dla proletariatu priorytetem nie była bowiem walka o niepodległość lecz o program socjalny. Należało zatem budować od podstaw powstańcze kadry, które mogłyby w przyszłości stać się zaczątkiem polskiej siły zbrojnej. Stąd wzięła się koncepcja Związku Walki Czynnej, utworzonego w 1908 roku we Lwowie z inicjatywy Piłsudskiego, na bazie Organizacji Bojowej PPS. Na jego czele stanął Kazimierz Sosnkowski, a w skład weszli Władysław Sikorski, Marian Kukiel, Walery Sławek, Władysław Jaxa-Rożen, Witold Jodko-Narkiewicz i inni. Była to kuźnia kadr wojskowych, które w 1914 roku stały się fundamentem Legionów Piłsudskiego.

Polska Partia Socjalno Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego (PPSD)
W 1892 roku we Lwowie powołano do życia legalną formację polityczną o programie socjalistycznym, która do 1897 roku nosiła nazwę: Galicyjska Partia Socjaldemokratyczna. W roku 1897 posłowie tej partii znaleźli się w austriackim parlamencie - Radzie Państwa. Program PPSD głosił odbudowę państwa polskiego w oparciu o Austro-Węgry, a następnie utworzenie niepodległej Polski o ustroju socjalistycznym, wprowadzanym drogą reform demokratycznych; był zatem podobny do programu PPS i dlatego w 1904 roku doszło do zacieśnienia współpracy pomiędzy PPS i PPSD. W latach 1904-1907 galicyjscy socjaliści wspierali materialnie i ideologicznie rewolucję w Królestwie Polskim. W 1914 roku z ich inicjatywy powstał Naczelny Komitet Narodowy, a następnie w wyniku przekształcenia Strzelców Piłsudskiego - Legiony polskie przy armii austro-węgierskiej. W październiku 1918 roku PPSD poparła utworzenie Komisji Likwidacyjnej w Krakowie, a 6 listopada jej szef, Ignacy Daszyński stanął na czele Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie. Był to pierwszy gabinet odradzającej się Polski, który powstał w wyniku działania sił niezależnych od okupanta, poparty przez szerokie warstwy społeczne.


Lewica rewolucyjna

PPS "Lewica"
Ci działacze, dla których niepodległość Polski była nie po myśli, stali się przyczyną rozłamu w Polskiej Partii Socjalistycznej, w wyniku którego powołali PPS "Lewicę" w 1906 r. Chcieli oni dołączyć do rosyjskich rewolucjonistów i doprowadzić do ogólnoświatowej rewolucji proletariatu, a w rezultacie do rządów wielonarodowej republiki rad.

Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy
W 1893 roku, po I zjeździe PPS, najbardziej radykalnie nastawieni działacze z Różą Luksemburg na czele utworzyli Socjaldemokrację Królestwa Polskiego. W 1899 r., z inicjatywy Feliksa Dzierżyńskiego, w wyniku zjednoczenia SDKP ze Związkiem Robotników Litwy, powołano Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). Członkowie jej żądali obalenia kapitalizmu i wprowadzenia dyktatury proletariatu na drodze rewolucji. Stali również na stanowisku, które wykluczało pogodzenie rewolucji z dążeniami narodowowyzwoleńczymi Polaków, w związku z czym od początku byli przeciwni idei niepodległej Polski. Głównym ideologiem tej formacji była Róża Luksemburg, a najważniejszymi członkami: Leon Jochiges, Feliks Dzierżyński, Zofia Muszkat, Adolf Warszawski, Julian Marchlewski, Karol Radek i inni.

W 1918 roku w wyniku połączenia PPS - Lewicy z SDKPiL utworzono Komunistyczną Partię Polski, która działała nielegalnie przez całe dwudziestolecie międzywojenne.


Ruch narodowy. Narodowa Demokracja

Liga Polska została założona w 1887 r. w Szwajcarii przez Zygmunta Miłkowskiego, w 1893 roku przekształcono ją w Ligę Narodową w wyniku wewnętrznego zamachu dokonanego przez krajowych działaczy: Romana Dmowskiego, Jana Ludwika Popławskiego, Zygmunta Balickiego. Ten ostatni był również założycielem organizacji młodzieżowej "Zet", która w roku 1888 podporządkowała się Lidze.

Głównym ideologiem Ligi Narodowej był Roman Dmowski, który przedstawił swój program w pracach: Myśli nowoczesnego Polaka (1903) oraz Niemcy, Rosja i sprawa polska (1909). Wychodził on z założenia, że ponieważ dotychczasowe, "powstańcze" metody walki o niepodległość nie przynosiły Polakom korzyści, należy wprowadzić zasady, które będą w stanie umocnić ich jako naród. Dmowski budował swoją ideologię w oparciu o nacjonalizm i egoizm narodowy, przeciwstawiając się lewicowej walce klas, zaprzeczając zasadom tolerancji i koncepcjom federalistycznym. Podkreślał on zagrożenie ze strony Żydów, upatrując w nich główną przeszkodę dla polskiej gospodarki. Głównego wroga widział Dmowski w narodzie niemieckim; był przekonany, że nikomu tak nie zależy na osłabieniu, a nawet zniszczeniu narodu polskiego, jak Niemcom. W związku z tym głosił ideę solidarności Słowian, jako siły mogącej przeciwstawić się żywiołowi germańskiemu, a Rosję postrzegał jako głównego sprzymierzeńca w walce z Niemcami. Był zdania, że Polacy powinni starać się budować swą autonomię pod berłem cara i że powinni robić to na drodze legalnej działalności politycznej.

Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne
W 1897 roku z inicjatywy Romana Dmowskiego powołano Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, przemianowane później na Narodowo-Demokratyczne (stąd pochodzi skrót "endecja"), które postawiło sobie za cel walkę o niepodległość w ramach obowiązującego prawa, przy użyciu legalnych środków. Pragmatyzm, praca organiczna, wysiłki w kierunku rozwijania świadomości narodowej wśród chłopów i robotników oraz sprzeciw wobec wszelkich przejawów żydowskiej aktywności na polu gospodarczym i politycznym, to główne zasady przyświecające endeckiej myśli na przełomie wieków.

Stronnictwo działało legalnie również w zaborze austriackim (od 1902 r.) i pruskim (jako Polskie Towarzystwo Demokratyczne od 1909 r.). Liga Narodowa pełniła rolę zakonspirowanego kierownictwa nowo powstałej partii.
Endecja, dzięki swemu programowi zaczęła wkrótce cieszyć się poparciem polskich warstw posiadających i stała się najważniejszym ugrupowaniem reprezentującym ich interesy.

Podczas rewolucji 1905 roku Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne sprzeciwiło się w sposób stanowczy wystąpieniom rewolucyjnym, popieranym przez powstańcze koła PPS. Przelana w bratobójczych walkach krew, pogłębiła podziały pomiędzy socjalistami a narodowcami oraz przeciągnęła zdecydowaną większość wpływowego ziemiaństwa na stronę Dmowskiego. Koncepcja prorosyjska stała się od tej pory podstawowym gwarantem zabezpieczenia klas posiadających przed groźbą wybuchu rewolucji.

Rząd Józefa Świeżyńskiego
23 października 1918 roku Rada Regencyjna powołała rząd z Józefem Świeżyńskim jako premierem, złożony głównie z działaczy Narodowej Demokracji. W związku z próbą zamachu stanu skierowanego przeciw regentom, 4 listopada rząd Świeżyńskiego podał się do dymisji. Ten krótki epizod osłabił zaufanie społeczne do endecji oraz całkowicie pogrążył autorytet Rady Regencyjnej, co znacznie ułatwiło socjalistom i piłsudczykom przeprowadzenie w nocy z 6 na 7 listopada przewrotu politycznego, w wyniku którego w Lublinie powstał rząd z Ignacym Daszyńskim na czele.


Ruch Ludowy

Wzrastająca świadomość narodowa i polityczna polskiej wsi, miała swe odzwierciedlenie w kształtującym się ruchu chłopskim. Pierwsza partia reprezentująca interesy włościan, powstała podobnie jak inne formacje polityczne, na przełomie XIX i XX wieku. W 1895 roku, na zjeździe w Rzeszowie, doszło do utworzenia Stronnictwa Ludowego, na czele którego stanęli Wincenty Witos i Jakub Bojko; SL popularnie zwane galicyjską partią chłopską, w 1903 roku zmieniło nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe; doszło wówczas do radykalizacji programu tej partii. Głównym postulatem PSL była odbudowa niepodległego państwa polskiego, na zasadach sprzyjających prawidłowemu rozwojowi wsi. Program tej partii głosił ponadto równouprawnienie chłopów we wszelkich dziedzinach, demokratyzację życia politycznego, wprowadzenie demokratycznej ordynacji wyborczej, rozwój oświaty i reformę rolną.

Rozłam na PSL "Piast" i PSL "Lewicę"

W związku z tym ostatnim zagadnieniem, w łonie PSL powstały kontrowersje dotyczące sposobu przeprowadzania parcelacji gruntów wielkiej własności ziemskiej. Spór ten w 1913 roku doprowadził do rozłamu partii na PSL "Piast" z Wincentym Witosem i Jakubem Bojko na czele oraz PSL "Lewicę" pod kierownictwem Janem Stapińskiego i Jana Putka. Działacze "Lewicy" żądali przymusowego wywłaszczenia właścicieli ziemskich bez odszkodowania, natomiast członkowie "Piasta" chcieli reformy rolnej z wypłatą odszkodowań. "Piast", z racji bardziej konserwatywnego programu skierowanego do bogatszych chłopów, w wielu sprawach nastawiony był na współpracę z endecją. W listopadzie 1918 roku, gdy Witosa umieszczono na liście ministrów wchodzących w skład lubelskiego Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, ten ostatecznie nie przyjął teki z dwóch powodów: po pierwsze nie znalazło się w tym gabinecie miejsce dla członka Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego, na którego udziale mu zależało, a po drugie proponowano mu funkcję ministra aprowizacji, która mu nie odpowiadała. W lubelskim rządzie z członków PSL "Piast", znalazł się jedynie Gabriel Dubiel, który objął ministerstwo oświaty.

PSL "Wyzwolenie"

W 1915 roku w wyniku fuzji Związku Chłopskiego, Narodowego Związku Chłopskiego oraz ugrupowania "Zaranie" powstała partia o nazwie Polskie Stronnictwo Ludowe w Królestwie Polskim, w 1918 roku przekształcone na PSL "Wyzwolenie". Drugi człon nazwy pochodził od tytułu pisma popularnego wśród ludności wiejskiej. W 1922 roku do partii dołączyli niektórzy działacze z PPS "Lewicy". Program tej partii głosił potrzebę powstania niepodległej demokratycznej republiki, przeprowadzenia radykalnej reformy rolnej i wprowadzenia powszechnego, świeckiego nauczania. Główni działacze "Wyzwolenia": Stanisław Thugutt, Tomasz Nocznicki, Błażej Stolarski i Juliusz Poniatowski w 1918 roku weszli w skład powstałego w Lublinie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej.


Literatura

Ajnenkiel Andrzej, Z dziejów Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, [w:] "Kwartalnik Historyczny", 1958, Nr 4
Davies Norman, Boże igrzysko. Historia Polski, t. I, Warszawa 1994
Krzykała Stanisław, Lubelska Rada Delegatów Robotniczych, Lublin 1957
Nałęcz Tomasz, Polska Organizacja Wojskowa 1914-1918, Wrocław 1984
Pajewski Janusz, Odbudowa Państwa Polskiego, Warszawa 1985
Rudnicki Szymon, Narodowa Demokracja w latach 1893-1939, w: Z dziejów Drugiej Rzeczpospolitej, pod red. L. Chmiela, Warszawa 1986



opracował Tadeusz Przystojecki