Ośrodek 'Brama Grodzka - Teatr NN'

Franciszka Arnsztajnowa

Franciszka Hanna Arnsztajnowa „Ara” (1865 – 1942)

Poetka, dramatopisarka i tłumaczka, urodzona 19 lutego1865 r. w Lublinie, córka lubelskiego kupca Bernarda (Berka) Meyersona oraz Malwiny (Małki) z Horowitzów. Ojciec Franciszki wywodził się z Tykocina w białostockiem, związany z ruchem asymilatorskim, bardzo zaangażowany w sprawy Lublina, kierował Towarzystwem Kredytowym Miasta Lublina.. Matka, rodowita lublinianka, była literatką, autorką powieści o tematyce żydowskiej i stosunkach polsko - żydowskich (m. in. „Dawid” 1868 r., „Z ciasnej sfery” 1878 r.). Starszy brat Franciszki – Emil (Ezriel 1859 – 1933), w 1882 r. osiadł we Francji pracując dla Jewish Colonization Association, publikował szkice o sytuacji Żydów. Zasłynął jako wybitny filozof.

Młodziutka Franciszka Meyerson uczęszczała do Państwowego Gimnazjum Żeńskiego w Lublinie. Po jego ukończeniu rozpoczęła studia na wyższych kursach pedagogiczno – przyrodniczych w Niemczech. Po powrocie do Lublina, 7 stycznia 1885 r. wyszła za mąż za Marka Arnsztajna, lubelskiego lekarza i społecznika i zamieszkała w kamienicy przy ul. Złotej 2. W małżeństwie tym miała córkę Stefanię oraz syna Jana. Dom Arnsztajnów był jednym z najbardziej patriotycznych miejsc w Lublinie.

Od wczesnych lat Franciszka związana była z konspiracyjnym ruchem niepodległościowym, prowadząc działania oświatowe. Jako poetka zadebiutowała 1 października 1888 r. na łamach „Kuriera Codziennego” wierszem zatytułowanym „Na okręcie”. Od tego roku regularnie publikowała swoje utwory w wielu polskich czasopismach. Pierwszy zbiór „Poezji” wydała w 1895 r., następne „Poezje, seria druga” w roku 1899 (2 wyd. 1911 r.).

W okresie I wojny światowej działała w Wydziale Narodowym podziemnej Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Lublinie, czynem i piórem dokumentując swą postawę patriotyczną i chęć walki o wolność. W mieszkaniu Arnsztajnowej na Starym Mieście znajdowało się tajne archiwum POW. Z okresem jej działalności w tej organizacji związany jest pełen patriotycznych idei tomik poezji „Archanioł jutra” (1924 r.), który poetka poświęciła „cieniom wychowańców szkół lubelskich poległych za ojczyznę”. W swych utworach wzywała do walki z zaborcą, przywołując znamienne wydarzenia historyczne w dziejach Polski, takich jak akt Unii Lubelskiej, Konstytucja 3 Maja, polskie powstania narodowe, czy też rocznice śmierci wielkich Polaków („Cieniom Marii Konopnickiej” 1911 r., „Na dzień 19 października” 1913 r., „Pod obeliskiem”, „Ballada listopadowa” 1914 r., „O, Polsko” 1915 r., „Na głowni miecza” 1917 r., „Na dzień 22 stycznia” 1924 r.).

W 20-leciu międzywojennym Arnsztajnowa należała do najbardziej zasłużonych postaci kulturalnego Lublina, dzieląc życie pomiędzy twórczość literacką i działalność społeczno – oświatową. Współpracowała z wieloma regionalnymi czasopismami – „Dziennikiem Lubelskim”, „Kameną”, „Kurierem Lubelskim”, „Ziemią Lubelską”, „Kalendarzem Lubelskim”, w których autorka publikowała artykuły, wiersze, felietony i recenzje. W 1926 r. redagowała w „Ziemi Lubelskiej” dodatek literacki i dodatek dla dzieci. Swój dorobek literacki prezentowała także na łamach pism ogólnopolskich, takich jak „Ateneum”, „Kurier Polski”, „Kurier Warszawski”, „Miesięcznik Literatury i Sztuki”, „Naród i Wojsko”, „Izraelita”. Uczestniczyła w organizowaniu życia kulturalnego w Lublinie, inicjując i zakładając w 1933 r. wraz z Józefem Czechowiczem lokalny oddział Związku Literatów. W tych latach wydała także kolejne zbiory poezji – „Odloty” (1932 r.) i „Stare Kamienie” (1934 r.). W tym ostatnim tomie, wydanym wspólnie z Józefem Czechowiczem, opiewa urodę lubelskiej starówki (wiersze: „Rynek”, „Grodzka ulica”, „Wiatr nocny na placu starej fary”, „Na olejnej”, „Brama Krakowska” „Tobie śpiewam Lublinie” itp.)

W autorskim dorobku Arnsztajnowej znalazła się także poezja dla najmłodszych – tomik „Duszki” (1932 r.) oraz szereg utworów scenicznych – dramatów i komedii – prezentowanych na scenach teatralnych w Lublinie, Lwowie, Łodzi a nawet w Krakowie. („Na kuracji” 1894 r., „Perkun” 1896 r., „Na wyżynach” 1899 r., „W stojącej wodzie” 1901 r., „Widmo”, „Ballada” 1905 r.). Tłumaczyła literaturę angielską i francuską Douglasa Jerrolda, H. G. Wellesa, W. Sommerseta Maughama, R. Kiplinga, J. Moréasa. Swe przekłady podpisywała pseudonimami, nie traktując ich na równi z twórczością własną, a używała różnych pseudonimów: Jan Gorecki, Stefan Orlik i in. Za swą działalność w okresie zaborów została w wolnej Polsce odznaczona Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych i orderem „Polonia Restituta” 5. klasy. W 1936 r. została wyróżniona Srebrnym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury.

W tym też roku Franciszka Arnsztajnowa opuściła Lublin i zamieszkała w Warszawie u córki. Jej losy w okresie wojennym nie są bliżej znane, podobnie jak okoliczności jej śmierci. Wiadomo, że przez pewien czas przebywała w warszawskim getcie. Zmarła w 1942 r., prawdopodobnie zamordowana w Treblince. Według niektórych źródeł popełniła samobójstwo po śmierci córki zastrzelonej przez Niemców.


Literatura:

F. Araszkiewicz, Twórczość literacka Arnsztajnowej, [w:] „Refleksy Literackie” 1934 r., s. 119 – 121.
S. Czernik, Poeci Lubelszczyzny, [w:] „Kamena” nr 1 (1934/1935)
K. Bielski, Most nad czasem, Lublin 1963, s. 235-264.
W. Gralewski, Ogniste koła, Lublin 1963, s. 6-37.
Słownik Współczesnych Pisarzy Polskich, t. 1, Warszawa 1963, s. 136-137.
A. Grychowski, Lublin w życiu i twórczości pisarzy polskich, Lublin 1965.
H. Gawarecki, O dawnym Lublinie, Lublin 1986.

opracowała Marzena Baum