Ośrodek 'Brama Grodzka - Teatr NN'

Rozwój lubelskiej kultury w przededniu odzyskania niepodległości (1900-1918)

Podobno miasto tworzą nie bryły lecz ludzie. W Lublinie wybitnych jednostek nie brakowało. Swoim działaniem i aktywnością kulturalną, artystyczną czy literacką nie tylko przyczynili się do rozwoju miasta, rozsławiając Lublin w innych rejonach kraju lub poza jego granicami, ale też odegrali potężną rolę w dziele odzyskania przez Polskę niepodległości.


Spis treści:
Rozwój polskiego szkolnictwa
Prasa lubelska
Rozwój muzyki
Ludzie nauki 
Środowisko literackie
Środowisko artystyczne
Ożywienie polskiego życia kulturalnego po 1905
Literatura


Rozwój polskiego szkolnictwa

Rozwijające się w początkach XX w. miasto wymagało znacznych reform w dziedzinie oświaty i edukacji. Największym osiągnięciem w tej materii było otwarcie w 1906 r. siedmioklasowej Szkoły Handlowej, zainicjowanej przez Zgromadzenie Kupców miasta Lublina. Prezesem Rady Opiekuńczej szkoły został August Vetter (1847 – 1907), przemysłowiec, działacz społeczny i filantrop. Dzięki jego energicznym zabiegom lubelska Szkoła Handlowa już w 1906 r. zajęła nowo wybudowany gmach przy ul. Bernardyńskiej, uznana została ponadto jako placówka polska – prywatna szkoła Zgromadzenia Kupców m. Lublina, z polskim językiem wykładowym i polskim dyrektorem. Rodzina Vetterów objęła patronat nad szkołą, która w 1916 r. przybrała ich imię. Geneza i dzieje tej szkoły są znamiennym przykładem mądrej i efektywnej działalności tych kręgów społeczności lubelskiej, które sprawę kształcenia wiązały ściśle ze sprawą narodową.


Prasa lubelska

Problematykę niepodległościową podejmowali także w tym okresie działacze lubelskiej prasy, szczególnie „Gazety Lubelskiej” redagowanej przez Ludwika Zaleskiego (1878 – 1952) – historyka kultury Lubelszczyzny, bibliofila i pedagoga. W „Gazecie…” swe artykuły zamieszczali dr Władysław Tołwiński, znany krytyk teatralny Władysław Czarnołuski oraz Klemens Junosza Szaniawski.


Rozwój muzyki

Rozwinął się także ruch muzyczny, obejmujący solistów, orkiestrę, liczne chóry. Skłoniło to lubelskich melomanów, którym przewodniczył lokalny pasjonat muzyki i śpiewu Władysław Modrzewski, do założenia u schyłku XIX stulecia „Lubelskiego Towarzystwa Muzycznego”. Rozwinęło ono szeroką działalność organizując koncerty, wieczornice muzyczne, wieczory symfoniczne, prezentacje i występy wybitnych polskich wirtuozów. Towarzystwo szczególnie propagowało patriotyczną muzykę polską, nie zapominając jednocześnie o wartościach muzyki europejskiej.


Ludzie nauki

W nurcie naukowym najwybitniejszą postacią był bezsprzecznie historyk Hieronim Łopaciński (1860 – 1906). Zgromadził on imponującą jak na owe czasy bibliotekę o interesującym go profilu naukowym, kolekcjonował dokumenty, zabytki dzieła sztuki dotyczące dziejów Lublina i regionu. Był członkiem krakowskiej Akademii Umiejętności. W 1901 r. przygotował wystawę przedmiotów sztuki i starożytności eksponując malarstwo, starodruki, rękopisy, ryciny i mapy obrazujące dzieje Lublina.

Równie doniosłe zasługi w dziedzinie propagowania historii i kultury regionu miał Henryk Wierciński – historyk, archeolog i etnograf, niestrudzony publicysta walczący w swych pracach z niemiecką kolonizacją. Za swą pracę „Opis statystyczny guberni lubelskiej”(1901 r.) otrzymał nagrodę Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie. Autorem cennej do dziś pracy źródłowej o lubelskich świątyniach był ks. Ambroży Wadowski.


Środowisko literackie

W dziedzinie literatury wspomnieć należy o Tadeuszu Gałeckim (1871-1937, pseudonim literacki: Andrzej Strug, pisarzu urodzonym i wychowanym w Lublinie. Był on niestrudzonym propagatorem idei patriotycznych, związanym trwale z PPS, kilkakrotnie aresztowanym przez władze carskie za działalność niepodległościową. W 1912 r. przystąpił do formowanych przez Józefa Piłsudskiego Legionów Polskich. Jako ułan Beliny – Prażmowskiego brał udział w walkach przeciw wojskom rosyjskim, a w lipcu 1915 r., wkroczył do wolnego Lublina. Od 1916 r. nadal walczył na rzecz wolnej Polski w tajnej POW w Warszawie. W 1918 r. ponownie przybył do Lublina, by w Tymczasowym Rządzie Ludowym Ignacego Daszyńskiego objąć tekę wiceministra kultury. Strug znany jest najbardziej jako autor utworów, głównie powieści, przypominających lata walki Polaków o niepodległość i działań konspiracyjnych („Ojcowie nasi”, „Ludzie podziemni”, „Odznaka za wierną służbę”), ale także jako krytyk wad i przywar polskiego społeczeństwa w wolnej już Polsce („Zakopanoptikon”, „Fortuna kasjera Śpiewankiewicza” itp.)

W swej bogatej twórczości literackiej do walki o niepodległość nawoływała także w tym okresie Franciszka Arnsztajnowa (1865 – 1942), lubelska poetka, pisarka i tłumaczka. Od wczesnych lat związana z konspiracyjnym ruchem niepodległościowym, prowadziła w mieście szereg działań oświatowych. Syn Franciszki, Jan, także poeta, równie aktywnie zajmował się działalnością na rzecz odzyskania niepodległości. Działał w Organizacji Młodzieży Narodowej, a od 1914 r. w Polskiej Organizacji Wojskowej gdzie czynnie włączył się w walkę o odrodzenie ojczyzny. Wspólnie z Janem w tajnych organizacjach wojskowych działał Stanisław Czechowicz, starszy brat poety Józefa Czechowicza. W 1915 r. po wkroczeniu Beliniaków do Lublina, zaciągnął się do Legionów. Walczył w I Pułku Piechoty I Brygady Legionów, brał udział w kilkudziesięciu walkach, uczestniczył w kampanii wołyńskiej.

Z Lublinem w latach 1914-1916 związana była także Maria Dąbrowska. powieściopisarka, eseistka, dramatopisarka i tłumaczka, która przedstawiła w swych pamiętnikach dzieje miasta z tego okresu i najważniejsze wydarzenie polityczne.


Środowisko artystyczne

Najwybitniejszym przedstawicielem środowiska artystycznego był w pierwszych latach XX w. Konstanty Kietlicz – Rayski (1868 – 1924), malarz, etnograf i działacz kulturalny, który od 1904 r. mieszkał w Lublinie. Studiował w kraju i zagranicą, malował portrety, sceny rodzajowe, motywy ludowe i obiekty architektury. W pamięci lublinian przetrwał jako badacz lubelskiego folkloru. Kiletlicz szybko stał się autorytetem dla miejscowych artystów m. in. Adama Dremonta, Henryka Wiercińskiego, Witolda Boguckiego czy Stefana Dylewskiego. Wszyscy oni, ukończywszy uczelnie plastyczne, powracali do Lublina by tu tworzyć i działać.


Ożywienie polskiego życia kulturalnego po 1905

Po 1905 r. władze carskie złagodziły nieco ostrą politykę niwelowania polskości w życiu kulturalnym miasta, co spowodowało pewne ożywienie społeczeństwa i tuż po rewolucji pojawiło się kilka bardzo cennych inicjatyw kulturalnych. Jedną z nich było utworzenie w 1906 r., przez Hieronima Łopacińskiego pierwszego w Lublinie muzeum. W tym samym roku rozpoczęto cykl wykładów i wystaw dotyczących twórczości wybitnych polskich malarzy – Grottgera, Matejki, Chełmońskiego, Malczewskiego.


Literatura

T. Kłak, Lubelskie środowisko literackie wczoraj i dziś, [w:] „Kalendarz Lubelski” 1968, s. 66-69.
Życie kulturalne Lublina – lata dwudzieste, [w:] „Scriptores” nr 30 (2006) Czechowicz. W poszukiwaniu ukrytego miasta, s. 149-151.
T. Radzik, W. Śladkowski, G. Wójcikowski, W. Wójcikowski, Lublin. Dzieje Miasta, t. 2, Lublin 2000, s. 208-226.
Lublin w dziejach i kulturze Polski, red. T. Radzik, A. Wituski, Lublin 1997.
Słownik Biograficzny miasta Lublina, red. T. Radzik, J. Skarbek, A. Wituski, Lublin 1993.


opracowała Marzena Baum